Πώς το Κυνήγι της Ευτυχίας μας κάνει Δυστυχισμένους

Το παρόν κείμενο αφορά στον ρόλο της ευτυχίας στη ζωή μας. Πιο συγκεκριμένα, επιχειρεί να καταδείξει ότι ο τρόπος με τον οποίο ορίζουμε, αναζητούμε και αξιολογούμε την ευτυχία στην καθημερινότητά μας, επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το πόσο ευτυχισμένοι θα είμαστε τελικά.

Η σχέση μας με το ίδιο το συναίσθημα της ευτυχίας επηρεάζει τον τρόπο που ανταποκρινόμαστε στις προκλήσεις της ζωής. Επηρεάζει επίσης και την επίτευξη μιας γενικότερης, πιο σταθερής ευημερίας, πέρα από την πρόσκαιρη χαρά. Τέλος, θα περιγραφούν μερικές χρήσιμες, πρακτικές συμβουλές που προκύπτουν από βιβλιογραφία σχετικά με την ευτυχία, την ευημερία και τη συναισθηματική υγεία.

Όπως σημειώνει ο φιλόσοφος Byung Chul Han (Han, 2015), οι περισσότερες σημερινές ανεπτυγμένες κοινωνίες δίδουν τεράστια έμφαση στην ατομική ελευθερία, την επίτευξη, την αυτοβελτίωση και την παραγωγικότητα. Εκ πρώτης όψης αυτό μπορεί να φαίνεται θετικό, ιδίως σε σχέση με παλιότερες εποχές που εφάρμοζαν απαγορεύσεις και καταπίεση, εντούτοις εγκυμονεί κινδύνους για την ψυχολογική και κοινωνική ευημερία των ανθρώπων.

Ζούμε σε μία εποχή όπου οι πόροι υποτίθεται πως είναι άφθονοι, οι απολαύσεις ατελείωτες, οι δυνατότητες απεριόριστες, οι πληροφορίες ακατάπαυστες και η προβολή της καθημερινότητας μέσω των κοινωνικών δικτύων συνεχής. Αυτό τείνει να δημιουργήσει μια συλλογική προσδοκία, η οποία σε έναν βαθμό βαραίνει τον καθένα μας: «Πρέπει να πετύχω, πρέπει να εξελίσσομαι διαρκώς, πρέπει να μην μείνω πίσω, πρέπει να βελτιστοποιώ τη ζωή μου, πρέπει να είμαι ευτυχισμένος/η και να απολαμβάνω τη ζωή».

Η επιδίωξη αυτή, αν και φαίνεται πως προωθεί την ευημερία και την ανάπτυξη των ατόμων, συχνά έχει βλαπτικές επιδράσεις.

Ο Han αναφέρει ότι οι άνθρωποι καταλήγουν να γίνονται μηχανές ακατάπαυστης δραστηριότητας, νιώθοντας μια διαρκή πίεση για αυτοβελτίωση και παραγωγικότητα, η οποία στα αλήθεια δεν τους οδηγεί στην αληθινή ευημερία, αλλά στην εξάντληση.

Μάλιστα, επιστήμονες που έχουν μελετήσει την ευτυχία κάνουν λόγο για ένα παράδοξο, μια ειρωνεία: Εάν κάποιος προσδίδει πολύ μεγάλη αξία στην ευτυχία (= στο να νιώθει χαρούμενος/ικανοποιημένος) και την επιδιώκει έντονα, αυξάνονται οι πιθανότητες να είναι δυστυχισμένος.

Έρευνες στις επιπτώσεις του “κυνηγιού της ευτυχίας”

Παρακάτω παρουσιάζονται τρεις έρευνες που ρίχνουν φως στις επιπτώσεις της υπερβολικής εκτίμησης και έντονης επιδίωξης της ευτυχίας. Σκοπός είναι να κατανοήσουμε ότι ο τρόπος που προσεγγίζουμε/αντιλαμβανόμαστε την ευτυχία, μπορεί να επηρεάσει θετικά ή αρνητικά την καθημερινότητά μας.

1η έρευνα

Στην 1η έρευνα (Mauss et al., 2011), οι μελετητές έδειξαν πως, εάν ένα άτομο αξιολογεί πολύ υψηλά την ευτυχία, κινδυνεύει, όσο οξύμωρο και αν ακούγεται, να είναι πιο δυστυχισμένο σε υποτιθέμενα ευχάριστες περιστάσεις. Αυτό συμβαίνει διότι, όταν υπερεκτιμούμε την αξία της ευτυχίας («είναι πολύ σημαντικό να είμαι ευτυχισμένος/η»), τότε θέτουμε υψηλά συναισθηματικά κριτήρια. Αναμένουμε δηλαδή και θέλουμε να φτάσουμε σε υψηλή ευφορία.

Αυτό αφενός μας κάνει να επιτηρούμε με ανησυχία τη συναισθηματική μας κατάσταση («Τα κατάφερα; Νιώθω πολύ ωραία; Κοντεύω;»), αφετέρου μας προκαλεί σοβαρή απογοήτευση, εάν δεν νιώσουμε πολύ ευχάριστα σε μια υποτιθέμενα ευχάριστη συνθήκη. Η απογοήτευση συχνά συνοδεύεται και από αισθήματα προσωπικής αποτυχίας («Κάτι έκανα λάθος, γιατί δεν χαίρομαι περισσότερο;») ή συγκρίσεων με τους άλλους («Αυτοί φαίνονται τόσο ευτυχισμένοι, εγώ γιατί όχι…»).

Συνοψίζοντας, το να κυνηγάμε τη βίωση ευτυχίας έντονα και άκαμπτα προκαλεί μη ρεαλιστικές προσδοκίες = Οι προσδοκίες αυτές δεν εκπληρώνονται = Αυτό προκαλεί μεγάλη απογοήτευση, ματαίωση, αυτοκατηγορία και συγκρίσεις με τους άλλους. Όλες οι παραπάνω είναι διαδικασίες που προφανώς προωθούν τη δυστυχία και όχι την ευτυχία.

2η έρευνα

Στη 2η έρευνα (Ford et. al, 2014), οι ερευνητές εξέτασαν τη σχέση μεταξύ της υψηλής, άκαμπτης επιθυμίας για ευτυχία και της κατάθλιψης. Τα αποτελέσματά τους έδειξαν ότι τα άτομα που προσέδιδαν μεγάλη σημασία στην ευτυχία ήταν πιο πιθανό να βιώσουν καταθλιπτικά συμπτώματα.

Με άλλα λόγια, η έντονη επιδίωξη της ευτυχίας φάνηκε πως αυξάνει το ρίσκο για την εκδήλωση κατάθλιψης. Τρεις συγκεκριμένοι μηχανισμοί μπορούν να εξηγήσουν αυτή την επίδραση:

1. Όπως περιγράφηκε και παραπάνω, η υπερτίμηση της ευτυχίας μπορεί να οδηγήσει σε μη ρεαλιστικές προσδοκίες και απογοήτευση. Αυτό προκαλεί μείωση των όποιων θετικών συναισθημάτων, αλλά και επιπλέον δυσφορία.

2. Η πεποίθηση «πρέπει πάντα να είμαι πολύ ευτυχισμένος/η» μπορεί να οδηγήσει σε δυσλειτουργικούς τρόπους συναισθηματικής διαχείρισης. Για παράδειγμα, ένα άτομο που απογοητεύτηκε από την ματαίωση αυτής της προσδοκίας, μπορεί να κάνει χρήση αλκοόλ/ουσιών ή υπερφαγία, ώστε να διαχειριστεί τη δυσφορία του. Κάποιος άλλος μπορεί να καταπιέσει συστηματικά τα αρνητικά συναισθήματά του. Κάποιος άλλος μπορεί να αναζητήσει εφήμερες απολαύσεις που επιφέρουν αρνητικές συνέπειες (π.χ. ανασφαλείς σεξουαλικές επαφές). Κάποιος άλλος μπορεί να θυμώσει, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει σε δικούς του ανθρώπους. Αθροιστικά, όλες οι παραπάνω διαδικασίες μπορεί να αυξήσουν το ρίσκο για κατάθλιψη.

3. Οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες για την ευτυχία που χαρακτηρίζουν γενικά την κοινωνία μας, μπορεί να προκαλέσουν έντονα αισθήματα κατωτερότητας και αποτυχίας στα άτομα που δεν καταφέρνουν να εκπληρώσουν αυτές τις προσδοκίες. Αυτό μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο εκδήλωσης καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

3η έρευνα

Η 3η έρευνα (Valdivia et al., 2022) εμβαθύνει στο πώς ακριβώς η υπερτίμηση της ευτυχίας επιφέρει αρνητικά συναισθήματα, λιγότερη ικανοποίηση από τη ζωή και χειρότερη συναισθηματική προσαρμογή στις προκλήσεις. Οι ερευνητές επεσήμαναν δύο βασικούς μηχανισμούς:

Α. Γνωσιακή συγχώνευση: Η συγχώνευση ουσιαστικά σημαίνει ότι ένα άτομο καταλαμβάνεται από τις σκέψεις και τις πεποιθήσεις του γύρω από ένα οποιοδήποτε θέμα. Δεν μπορεί να πάρει μια απόσταση από αυτές και να τις δει ως υποθέσεις του νου, αλλά τις βλέπει ως απόλυτες αλήθειες, ως απόλυτη αντανάκλαση της πραγματικότητας. Για παράδειγμα, εάν πάω σε ένα πάρτι και δεν περνάω ιδιαίτερα ευχάριστα, πιθανώς να μου περάσει η σκέψη «Θα έπρεπε να περνάω υπέροχα, τι συμβαίνει;!». Αν συγχωνευτώ με τη σκέψη αυτή, θα τη θεωρήσω 100% έγκυρη, θα «με καταπιεί», χωρίς να την αξιολογήσω, χωρίς να σκεφτώ εναλλακτικές και αυτό θα επηρεάσει τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές μου.

Β. Βιωματική αποφυγή: αυτό σημαίνει ότι ένα άτομο προσπαθεί με οποιονδήποτε τρόπο να αποφύγει συναισθήματα και σκέψεις που του είναι δυσάρεστα. Μπορεί να καταπιέζει το άγχος ή τη θλίψη του για παράδειγμα, να αποσπάει την προσοχή του, να αποφεύγει καταστάσεις που προκαλούν τα συναισθήματα αυτά κλπ. Η βιωματική αποφυγή υποδηλώνει μια πολύ έντονη απροθυμία να βιώσουμε δυσάρεστα συναισθήματα, η οποία όμως καταλήγει να γίνεται επιβλαβής. Για ποιον λόγο; Διότι η προσπάθεια αποφυγής των δύσκολων συναισθημάτων σε βάθος χρόνου τα κάνει πιο έντονα (όσο αποφεύγω κάτι, τόσο χειρότερο φαντάζει), μας κάνει να μην αναπτύσσουμε συναισθηματικές δεξιότητες/θάρρος και περιορίζει σοβαρά τη ζωή μας.

Αυτοί οι δύο μηχανισμοί λοιπόν – συγχώνευση και αποφυγή – φάνηκε πως σχετίζονται στενά με την υπερτίμηση και την άκαμπτη επιδίωξη της ευτυχίας, οδηγώντας σε δυσχερείς ψυχολογικές καταστάσεις.

Η γνωσιακή συγχώνευση σημαίνει πως, όταν κυνηγάμε καταναγκαστικά την ευτυχία, οι αρνητικές σκέψεις μας καταβάλουν κάθε φορά που δεν νιώθουμε τόσο χαρούμενοι όσο «θα έπρεπε» – «Γιατί δεν είμαι πιο χαρούμενος; Αφού οι άλλοι είναι…Τι κάνω λάθος; Θα έπρεπε να έχω χαρεί περισσότερο, τι συμβαίνει;!».

Η βιωματική αποφυγή σημαίνει ότι, εάν βιώσω μια δυσάρεστη κατάσταση ή εάν με καταβάλουν οι παραπάνω αρνητικές σκέψεις, θα τρέξω να εξαφανίσω τα δυσάρεστα συναισθήματα, με δυσλειτουργικούς τρόπους. Συγκεκριμένα, μπορεί να αποφύγω καταστάσεις που θα μου έκαναν καλό (π.χ. δεν βγαίνω με τους φίλους μου επειδή ντρέπομαι), μειώνοντας εν τέλει τα θετικά μου συναισθήματα. Η υπερβολική ενασχόληση με την εκδίωξη των αρνητικών συναισθημάτων δεν μας αφήνει χώρο και χρόνο για να καλλιεργήσουμε και να εκτιμήσουμε τα θετικά συναισθήματα.

Πέραν αυτού, τα όμορφα συναισθήματα συχνά έχουν νόημα ακριβώς λόγω της αντίθεσης τους με τα δυσάρεστα (ένα κρύο ποτήρι νερό σε μια ζεστή μέρα, μια αγκαλιά μετά από πολύ καιρό αποχωρισμού, μια επιτυχία μετά από τον κόπο και το άγχος της όλης προσπάθειας…).

Στην προσπάθειά μας να εξορίσουμε τα αρνητικά συναισθήματα, μπορεί να αποδυναμώνουμε και τα θετικά.

Πρακτικές συμβουλές:

Με βάση όλα όσα συζητήσαμε ως τώρα, μπορούμε να διατυπώσουμε ορισμένες πρακτικές συμβουλές, που θα μας βοηθήσουν να βελτιώσουμε τη συναισθηματική και ψυχική μας υγεία, να απολαμβάνουμε πιο ουσιωδώς τη ζωή και να χειριζόμαστε καλύτερα τις προκλήσεις της:

Ας αποδεχτούμε το πλήρες φάσμα των συναισθημάτων: Αντί να επιδιώκουμε τυφλά την ευτυχία, ας κάνουμε χώρο για όλα τα συναισθήματα στη ζωή μας, ευχάριστα ή δυσάρεστα. Αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του να είναι κανείς ζωντανός και άνθρωπος. Δίνοντάς τους χώρο, χωρίς να αντιδρούμε σε αυτά με αυτεπίκριση, συγχώνευση και πανικό, κάνουμε ένα μεγάλο βήμα προς τη συναισθηματική μας ανθεκτικότητα. Τα δύσκολα συναισθήματα συχνά κάνουν τα ευχάριστα να έχουν ακόμα μεγαλύτερη γλύκα και νόημα.

Ας διευρύνουμε τον ορισμό της ευτυχίας: Ευτυχία δεν είναι μόνο το να νιώθω χαρούμενος ή ευχάριστα σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Τα θετικά συναισθήματα είναι δεκάδες και έχουν όλα τον ρόλο τους – εκτίμηση, ευγνωμοσύνη, οικειότητα, ελπίδα, περηφάνια, ασφάλεια, ενθουσιασμός, δημιουργικότητα, αγαλλίαση, ανάπαυση, αγάπη, αυτοπεποίθηση, μοίρασμα, αίσθηση του ανήκειν… Ενσωματώνοντας όλα αυτά στον ορισμό μας για την ευτυχία, διευρύνουμε σημαντικά τον συναισθηματικό μας καμβά με μια πλούσια παλέτα. Έτσι έχουμε περισσότερες ευκαιρίες για να πετυχαίνουμε μια πιο ουσιαστική και μακροχρόνια ευημερία.

Ας δώσουμε έμφαση στις αληθινές μας αξίες: Αντί να παρακολουθούμε με το μικροσκόπιο τα επίπεδα ευτυχίας μας, είναι προτιμότερο να αφοσιωθούμε σε αυτά που πραγματικά έχουν αξία και νόημα για εμάς. Η όμορφη σύνδεση με τους άλλους, η επαφή με τη φύση, το χιούμορ, οι τέχνες, η αλληλεγγύη, τα ταξίδια, το παιχνίδι, η σωματική άσκηση, η φιλομάθεια, η ανακάλυψη, η ευγένεια, η πνευματικότητα. Εάν ο καθένας αναλογιστεί ποιες αξίες τον διακινούν και επιδιώκει να ζει τη ζωή του σύμφωνα με αυτές, χτίζει στέρεες βάσεις για μια ουσιαστική ευημερία που δεν θα είναι απλά περιστασιακή ευτυχία.

Ας μειώσουμε τις συγκρίσεις με τους άλλους και ας απορρίψουμε τις τοξικές προσδοκίες: είναι σημαντικό να αντιστεκόμαστε στα βλαπτικά ωραιοποιημένα μηνύματα που μπορεί να μας μεταδίδει η κοινωνία, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι βιομηχανίες, τα ΜΜΕ κ.α. Ας σταματήσουμε να θέτουμε απάνθρωπα και άκαμπτα κριτήρια για τον εαυτό μας. Ο κάθε άνθρωπος δίνει τις δικές του μάχες, με τις δυστυχίες και με την ευτυχία. Δεν είναι ούτε εφικτό, ούτε αναγκαίο ούτε καν ωφέλιμο να είμαστε συνεχώς χαρούμενοι.

Ας δώσουμε σημασία στις μικρές χαρές: όταν στρέφουμε ενεργά και με σκοπό την προσοχή μας σε κάτι ευχάριστο, συχνά ενισχύεται ακόμα περισσότερο η θετική εμπειρία μας. Σε μια κοινωνία όπου τα πάντα και όλοι τρέχουν ακατάπαυστα, ας πάρουμε μια στιγμή κάθε μέρα να αναρωτηθούμε: «Τι όμορφο υπάρχει γύρω μου (και μέσα μου);». Το μυαλό μπορεί να εκπαιδευτεί και να παρατηρεί όμορφες εμπειρίες/ερεθίσματα και να τα απολαμβάνει περισσότερο.

«Ευτυχισμένοι είναι μόνο όσοι έχουν το μυαλό τους στραμμένο σε κάτι άλλο, πέρα από την ίδια τους την ευτυχία· σε έναν σκοπό, σε μια επιδίωξη, σε κάτι έξω από τον εαυτό τους. Στοχεύοντας σε κάτι πέρα από την ευτυχία, τη βρίσκουν καθ’ οδόν.» – John Stuart Mill

Βιβλιογραφία:

Han, B.-C. (2015). The Burnout Society (E. Butler, Trans.). Stanford Briefs, Stanford University Press

Mauss, I. B., Tamir, M., Anderson, C. L., & Savino, N. S. (2011). Can seeking happiness make people unhappy? Paradoxical effects of valuing happiness. Emotion, 11(4), 807–815.  doi.org/10.1037/a0022010

Ford, B. Q., Shallcross, A. J., Mauss, I. B., Floerke, V. A., & Gruber, J. (2014). Desperately seeking happiness: Valuing happiness is associated with symptoms and diagnosis of depression. Journal of Social and Clinical Psychology, 33(10), 890–905. doi.org/10.1521/jscp.2014.33.10.890

Valdivia-Salas S, Lombas AS, Salvador S and López-Crespo G (2022) Psychological inflexibility and valuing happiness: Dangerous liaisons. Front. Psychol. 13:949615. doi: 10.3389/fpsyg.2022.949615